ترکیه در حال گسترش سریع حضور اقتصادی و انرژی خود در عراق است و میکوشد از تضعیف موقعیت منطقهای ایران و اختلال در صادرات نفت از مسیر تنگه هرمز بهرهبرداری کند.
بر اساس گزارشی که وبسایت «المانیتور» در ۹ اوت منتشر کرد، آنکارا و بغداد در تلاشاند روابط سنتی خود را که عمدتاً بر انتقال نفت استوار بود، به همکاری گستردهتری در زمینه تولید انرژی، زیرساختها و اتصال منطقهای تبدیل کنند. ترکیه در میدانهای بزرگ نفتی کرکوک مستقیماً سرمایهگذاری کرده، ظرفیت بیشتری برای انتقال نفت خام عراق اختصاص داده و بار دیگر بر اجرای پروژه «جاده توسعه» برای اتصال خلیج فارس به اروپا تأکید کرده است.
این توافقها پس از نخستین سفر رسمی علی الزیدی، نخستوزیر عراق، به آنکارا اعلام شدند. آلپارسلان بایراکتار، وزیر انرژی ترکیه، گفت هدف از این اقدامات، رساندن روابط دوجانبه به «سطحی جدید» است و انرژی و زیرساختها در کانون این مشارکت قرار دارند.
در یکی از مهمترین تحولات، شرکت دولتی نفت ترکیه، «تپائو»، ۱۵ درصد از سهام شرکت «بیپی انرژی کرکوک» را خریداری کرد. این شرکت در کنار بیپی و کونوکو فیلیپس در بازسازی و توسعه میدانهای نفتی شمال عراق مشارکت خواهد کرد؛ میدانهایی که ذخایر آنها بیش از سه میلیارد بشکه معادل نفت برآورد میشود.
ترکیه و عراق همچنین یک توافق موقت یکساله امضا کردند که بر اساس آن، روزانه ظرفیت انتقال ۷۵۰ هزار بشکه نفت خام عراق از طریق خط لوله عراق–ترکیه اختصاص مییابد. حجم فعلی انتقال نفت حدود ۱۷۰ تا ۲۰۰ هزار بشکه در روز است؛ رقمی که همچنان فاصله زیادی با ظرفیت تقریبی ۱.۵ میلیون بشکهای این شبکه دارد.
یک منبع فعال در صنعت انرژی به المانیتور گفت محاسبه آنکارا روشن است: افزایش صادرات نفت عراق از بندر جیهان در ساحل مدیترانه، ضمن تقویت ثبات منطقهای، درآمدهای ترانزیتی بیشتری نصیب ترکیه خواهد کرد.
گسترش این همکاریها همچنین بازتابدهنده تغییر موازنه سیاسی منطقه است. بیلگای دومان، کارشناس مسائل عراق، به المانیتور گفت ترکیه در حال «پر کردن خلأیی» است که در پی تضعیف جایگاه ایران بر اثر جنگ ایجاد شده است. تهران بهطور سنتی از طریق احزاب شیعه و گروههای مسلح، نفوذ سیاسی، اقتصادی و امنیتی گستردهای در عراق داشته است. کاهش قدرت مانور ایران، همراه با فشار آمریکا بر بغداد برای خلع سلاح گروههای همسو با تهران، دولت عراق را به تنوعبخشیدن به شراکتهای منطقهای خود سوق داده است.
«جاده توسعه» جایگاهی محوری در راهبرد آنکارا دارد. این طرح شامل احداث یک کریدور جادهای و ریلی است که بندر بزرگ فاو در عراق را از طریق ترکیه به بازارهای اروپا متصل میکند. ترکیه، عراق، قطر و امارات متحده عربی در سال ۲۰۲۴ یادداشت تفاهمی برای حمایت از این پروژه امضا کردند.
بحران تنگه هرمز بر اهمیت راهبردی این مسیر افزوده است. آنکارا اکنون این طرح را صرفاً یک پروژه حملونقل تجاری نمیداند، بلکه آن را زیرساخت اصلی یک کریدور یکپارچه لجستیکی و انرژی برای انتقال نفت و احتمالاً گاز عراق به پایانههای مدیترانهای ترکیه تلقی میکند.
برای بغداد، همکاری نزدیکتر با ترکیه میتواند سرمایهگذاری خارجی و مسیرهای جایگزین برای صادرات از خلیج فارس را فراهم کند. اقتصاد عراق همچنان بهشدت به درآمدهای نفتی وابسته است و با تأخیر در پرداخت حقوق، توقف پروژههای عمومی و بیکاری مداوم جوانان دستوپنجه نرم میکند.
احمد طبقهچلی، از صندوق عراقِ «آسیا فرانتیر کپیتال»، به المانیتور گفت بحران کنونی فرصتی در اختیار دو کشور قرار داده است تا اختلافات دیرینه بر سر دسترسی به خطوط لوله و کنترل صادرات نفت را حلوفصل کنند. با محدود شدن شدید مسیر هرمز، اهمیت جیهان افزایش یافته و ترکیه در تلاش است خود را به مهمترین دروازه شمالی عراق برای دسترسی به بازارهای جهانی تبدیل کند.
The Levant Files’ Persian service is currently in beta. Occasionally, our texts may contain minor inaccuracies.